Vì sao chúng tôi làm một sân chơi phim miễn phí

Neoanaloglab Foto là một cuộc thi ảnh phim hoàn toàn miễn phí: mỗi tuần một chủ đề, gửi ảnh, bình chọn và được trưng bày đều không mất tiền. Lý do rất đơn giản: nhiếp ảnh phim không nên biến thành một câu lạc bộ đóng cửa. Chuyện này đáng kể lại từ đầu.

Năm năm trước, một cuộn Kodak Portra 400 giá khoảng 10,50 USD (1.580 yên).

Bây giờ, vẫn cuộn ấy giá khoảng 21 USD (3.100 yên). Có lúc còn hơn, tùy loại phim còn hàng hay không. Năm năm, giá tăng 100%. Trong đời sống hằng ngày, không món hàng tiêu dùng nào tăng gấp đôi nhanh đến thế — bánh mì không, sữa không, vé xe buýt cũng không. Chỉ có phim.

Mà đâu chỉ Portra. Kodak Tri-X 400, cuộn phim làm việc quần quật của giới ảnh tư liệu từ năm 1954, đã đi từ 8 USD (1.200 yên) lên 15 USD (2.200 yên). Fuji Acros 100 II, nếu tìm được, giá 17 USD (2.500 yên) trở lên. Velvia 50, cuộn phim dương bản huyền thoại từng định hình cả một thế hệ ảnh phong cảnh, giờ 21 USD (3.200 yên) một cuộn hoặc hơn — và đó là chưa tính tiền tráng. Một khung hình Velvia 50, tráng và scan xong, tốn cỡ 1,20 USD (180 yên). Mỗi lần bấm máy, bạn nghe thấy tiếng một đồng xu rơi.

Giá của một kỷ niệm

Thử tính một buổi cuối tuần đi chụp. Hai cuộn Portra 400: 41 USD (6.200 yên). Tráng ở lab: 20 USD (3.000 yên). Scan cơ bản: 15 USD (2.200 yên). Tổng cộng cho 72 khung hình — mà phần lớn bạn sẽ không xem lại lần thứ hai — là 76 USD (11.400 yên). Bằng một bữa tối tử tế cho hai người. Bằng một tháng Spotify cộng Netflix. Và với ngày càng nhiều người, đó là lý do chiếc máy phim cứ nằm yên trên kệ còn tay thì với lấy điện thoại.

Mà thật lòng thì cũng khó trách. Là sinh viên, 76 USD là một mảng lớn trong ngân sách cả tuần. Là bố mẹ trẻ đang muốn ghi lại con mình lớn lên, 76 USD bằng hai ngày gửi trẻ. Là người đã nghỉ hưu sống bằng một khoản cố định, 76 USD là đáng kể. Nhiếp ảnh phim đang lặng lẽ và đều đặn trở thành một thứ xa xỉ — và đó là một bi kịch, vì nó vốn không sinh ra để làm thứ xa xỉ.

Chiếc máy bạn đã có sẵn

Trong phần lớn lịch sử của mình, nhiếp ảnh phim là phương tiện của người bình thường. Kodak Brownie, ra đời năm 1900, giá một đô la — cỡ 24 USD (3.600 yên) theo thời giá hôm nay — và trong máy đã lắp sẵn một cuộn phim. Bạn chụp hết, gửi nguyên cả máy về cho Kodak, họ gửi lại cho bạn ảnh đã in kèm một chiếc máy đã lắp phim mới. Toàn bộ sứ mệnh của George Eastman là làm cho việc chụp ảnh "tiện như cây bút chì." Nó không phải một thú vui. Không phải một loại hình nghệ thuật. Nó chỉ là cách người ta ghi nhớ mọi thứ.

Ông bà chúng ta chụp phim không phải vì họ là nghệ sĩ. Họ chụp phim vì đó là cách duy nhất để giữ lại một mẩu đời mình. Sinh nhật, lễ tốt nghiệp, ngày đầu đi học, ngày cuối đi làm, một buổi chiều Chủ nhật mà không ai biết là lần cuối còn ngồi với nhau — những khoảnh khắc ấy được đưa lên phim không phải vì tham vọng sáng tác, mà vì chúng quan trọng. Ảnh không hoàn hảo. Ảnh mờ, hoặc dư sáng, hoặc đèn flash không nổ, hoặc có người nhắm mắt. Nhưng chúng tồn tại. Chúng là bằng chứng: tôi đã ở đây. Chuyện này đã xảy ra. Chúng ta đã từng bên nhau.

Khi giá cả đẩy người ta ra khỏi chuyện đó, có thứ bị mất đi. Không chỉ là những tấm ảnh — mà là chính hành động chụp. Sự cân nhắc. Sự kiên nhẫn. Cái cách một chiếc máy phim buộc bạn chậm lại, ngắm khung cho kỹ, hít một hơi, rồi quyết định: khoảnh khắc này có đáng một trong 36 khung hình của mình không? Máy số, tiện đến mấy, cũng không đặt ra câu hỏi ấy. Nó không đặt được. Khi mỗi lần bấm máy đều miễn phí thì chẳng lần nào là quan trọng. Phim quan trọng chính vì nó có giá — nhưng cái giá đó không nên cao đến mức chỉ còn lại người quá đam mê và người có tiền.

Khoản tốn kém ngầm không ai nhắc tới

Và vấn đề là: cuộn phim mới chỉ là khởi đầu. Hóa chất tráng — bột D-76, Rodinal đậm đặc, Ilfosol, Xtol — thứ nào cũng nhích giá năm này qua năm khác. Một chai Kodak HC-110, thứ từng đủ cho một người tráng ở nhà dùng sáu tháng với giá 11 USD (1.600 yên), nay là 21 USD (3.200 yên). Thuốc hãm. Thuốc dừng. Photo-Flo. Ống đong. Nhiệt kế. Túi tối. Bao đựng phim. Mỗi thứ đều nhỏ, mỗi lần tăng giá tính riêng ra đều nhẹ, nhưng gộp lại thì thành một bức tường.

Rồi đến khâu scan. Một máy scan phim 35mm chuyên dụng giá 400 USD (60.000 yên) trở lên. Máy scan phẳng kham được khổ trung bình là 600 USD (90.000 yên). Bộ chụp lại bằng máy ảnh số với ống macro có thể tốn 330 USD (50.000 yên) — với điều kiện bạn đã có sẵn máy ảnh số. Đúng, vẫn có dịch vụ scan ở lab. Đúng, vẫn có công cụ miễn phí như Negative Converter để bạn tự đảo âm bản từ bản chụp lại. Nhưng mỗi bước trong quy trình, từ lúc phơi sáng đến lúc thành file, đều gắn một cái giá. Và mỗi năm, con số trên từng cái giá ấy lại lớn thêm.

Kết quả thì đoán được. Ít người bắt đầu hơn. Ít người đi tiếp hơn. Cộng đồng co lại. Còn kiến thức — cuốn phim vào lô trong bóng tối thế nào, đọc một tấm âm bản ra sao, chọn thuốc hiện kiểu gì, đẩy Tri-X lên 1600 sao cho vẫn đẹp — thành của riêng một vòng tròn ngày càng nhỏ. Chúng ta đang chứng kiến, ngay lúc này, một loại hình nghệ thuật sinh ra vốn bình dân bị đẩy dần thành sân chơi của người khá giả.

Vì sao chúng tôi làm trang này

Neoanaloglab Foto tồn tại vì chúng tôi không chấp nhận chuyện nhiếp ảnh phim trở thành một câu lạc bộ đóng cửa. Trang này — một sân thi ảnh nơi mỗi tuần bạn gửi một tấm, nơi người thắng do cộng đồng bình chọn, nơi luật duy nhất là ảnh phải chụp bằng phim — được dựng lên để hạ rào cản xuống, chứ không phải nâng lên. Không phí dự thi. Không thuê bao. Không gói trả tiền. Bạn có một chiếc máy, có một cuộn phim, có điều muốn nói. Thế là đủ.

Mà giá cả không phải rào cản duy nhất. Thuật toán của các bảng tin ưu ái thứ gì lướt nhanh, còn một tấm ảnh bạc halogenua lặng lẽ thì không lướt nhanh được. Nên ngoài việc giữ mọi thứ miễn phí, nền tảng này bám vào ba điều:

Một sân chơi ngang bằng. Mỗi người một ảnh cho mỗi kỳ, và kết quả chỉ do cộng đồng bình chọn quyết định. Số người theo dõi không tính. Danh hiệu không tính. Bạn chụp bằng Leica hay bằng một chiếc rangefinder moi từ đáy tủ ra cũng không tính.
Được nhìn thấy. Tác phẩm được chọn sẽ nằm lại vĩnh viễn trong Thư viện Ảnh phim cùng câu chuyện của nó, được dịch sang ba thứ tiếng để người ở phía bên kia địa cầu cũng đọc được.
Không kiếm tiền từ bạn. Không quảng cáo, không bán dữ liệu, không bài đăng trả tiền. Chi phí vận hành chúng tôi tự lo, vì lòng đi tìm cái đẹp không nên có vé vào cửa.

Mỗi tuần, một món nhỏ

Trên hết, mỗi tuần chúng tôi gửi tặng người nhận nhiều phiếu nhất một món nhỏ gọi là lời cảm ơn: thứ gì đó liên quan đến phim. Có tuần là một cuộn phim, có tuần là một món đồ quanh chuyện phim ảnh. Người thắng hoàn toàn do cộng đồng bình chọn. Chỉ do số phiếu tấm ảnh của bạn nhận được, không gì khác. Bạn gửi một tấm ảnh, và nó nhận được nhiều phiếu nhất từ những người chụp ảnh khác. Thắng là như vậy.

Đây không phải một cử chỉ lớn lao. Một món nhỏ, mỗi tuần một lần, cho một người. Nó không sửa được chuỗi cung ứng toàn cầu. Nó không lật ngược được chính sách giá của các hãng. Nhưng với người nhận được nó — có thể là một sinh viên ở Osaka đang dè sẻn mãi một cuộn HP5 suốt cả tháng vì chưa mua nổi cuộn thứ hai; có thể là một người về hưu ở Hokkaido vừa cầm lại chiếc Pentax cũ sau hai mươi năm và đang tìm lại niềm vui của việc lấy nét tay; có thể là một người mới làm cha mẹ ở London muốn ghi lại những bước đi đầu tiên của con lên thứ gì đó bền hơn cái điện thoại — với người đó, một món nhỏ là có ý nghĩa. Nó nói rằng: cứ chụp tiếp đi. Bạn thuộc về chỗ này. Đừng để cái giá chặn bạn lại.

Điều kỳ diệu chúng tôi đang giữ

Ai chụp phim cũng có một khoảnh khắc không bao giờ cũ. Bạn đã hiện hình xong. Đã hãm xong. Đã rửa xong. Bạn vặn nắp tank tráng ra, rút lô phim lên, rồi giơ dải âm bản lên phía ánh sáng. Trong một giây, bạn chỉ đứng nhìn. Các khung hình nằm đó. Những khoảnh khắc bạn bắt được — ánh sáng trên mặt nước, vẻ mặt của một người bạn, cái cách nắng sớm cắt qua ô cửa sổ — đang nằm đó thật sự, vĩnh viễn, trong dải nhựa mỏng này. Bạn làm ra nó. Không phải thuật toán. Không phải mạng nơ-ron. Ánh sáng đi vào một cái hộp, đập vào các tinh thể bạc halogenua, và bạn dùng hóa học cùng sự kiên nhẫn để giữ phản ứng ấy lại mãi mãi. Cái đó không phải nhiếp ảnh. Cái đó là thuật giả kim.

Cảm giác ấy không nên tốn 76 USD (11.400 yên). Cũng không nên tốn 17 USD (2.500 yên). Nó nên tốn đúng bằng số tiền mà một người có lòng lo được, vì con người quan trọng hơn cái bảng giá.

Cùng tham gia

Nếu bạn có chụp phim — phim gì cũng được, máy gì cũng được, khổ nào cũng được — tuần này hãy gửi một tấm. Có thể món quà nhỏ đó về tay bạn. Có thể không. Nhưng bạn sẽ là một phần của cộng đồng tin rằng nhiếp ảnh phim đáng để giữ lấy, và bạn sẽ đã làm ra một thứ có thật. Riêng điều đó đã đáng giá bằng một khung hình.

Còn nếu bạn chưa từng chụp phim nhưng thấy tò mò — hãy mượn một chiếc máy. Mua cuộn rẻ nhất bạn tìm được. Chụp hết nó. Đem tráng. Giơ âm bản lên phía ánh sáng. Nếu giá cả vẫn làm bạn ngại, cứ quay lại đây gửi ảnh. Biết đâu tuần sau món quà nhỏ ấy là của bạn.

Phim chưa chết. Nó chỉ đang quá đắt, và quá lặng lẽ. Chúng tôi đang cố thay đổi điều đó, mỗi lần một kỳ.